Rozwój Reszla w świetle dostępności komunikacyjnej

Tadeusz Rawa

1. Wstęp

Reszel, jako miasto, jest dziełem ludzi znanych, ale przede wszystkim tych, dziś nam zupełnie nieznanych. Jedni i drudzy, zakładając miasto, włożyli swoją myśl i pracę. Przez całe pokolenia, prawie 700 lat, doskonalili oni infrastrukturę techniczną, społeczną i administracyjną miasta. O tym, kim są ludzie i kim jest człowiek w dziele tworzenia, mówi poniższy wiersz:

Jak drzewa

My, jak te drzewa w lesie

Górujemy niepodzielnie

Nad ziemią, co życie niesie

Nad skałą twardą piekielnie

Tak jak buków, dębów, sosen,

W ziemi nasze są korzenie

Z niej czerpiemy siłę losu

Daje nam swe pożywienie

Słońca patrzą wszystkie drzewa

Światła ciepła też szukamy

A gdy nasza myśl dojrzewa

Nawet nieba gwiazd sięgamy.

Tadeusz Rawa, 2014

Rozwój każdego miasta zależny jest od uwarunkowań ekonomicznych, społecznych, infrastrukturalnych i politycznych, które stymulują wzrost liczby ludności, przestrzeni oraz znaczenia gospodarczego. Do kluczowych należą: industrializacja, wysoka dostępność miejsc pracy, rozwinięta infrastruktura transportowa, dostęp do edukacji i kultury oraz wysoka jakość życia przyciągająca mieszkańców.

Przy wielości różnorodnych czynników nie jest łatwo ocenić, który z nich miał i ma największe znaczenie w rozwoju Reszla, zarówno w ujęciu historycznym, jak i współcześnie. Autor opracowania podjął próbę odpowiedzi na pytanie: jak parametry, funkcje i powiązania drogowo-komunikacyjne między miastami wpłynęły na rozwój Reszla w czterech okresach przynależności państwowej: w państwie krzyżackim (do 1466 r.), w Koronie Królestwa Polskiego (1466–1772), w państwie pruskim i niemieckim (1772–1945) oraz po 1945 roku w Polsce.

2. Reszel w państwie krzyżackim i Rzeczypospolitej

Jako pierwsze na Warmii powstało miasto Braniewo (1254). Następne miasta lokowano dopiero około 50 lat później, ponieważ Prusowie zbrojnie przeciwstawiali się kolonizacji swoich ziem. Ostatnie, III powstanie w 1295 roku zakończyło podbój Prus przez zakon krzyżacki. Kolejno zakładano: Lidzbark Warmiński (1308), Frombork (1310), Pieniężno (1312), Ornetę (1313) i Dobre Miasto (1329).

Reszel był siódmym miastem Warmii. Założono go w 1337 roku na ważnym szlaku handlowym prowadzącym z Braniewa przez Pieniężno, Lidzbark Warmiński i Reszel na wschód.

Dzięki dogodnemu położeniu miasto od początku rozwijało się bardzo dynamicznie. Napływ kolonistów, głównie z Braniewa, sprawił, że już w 1370 roku utworzono tzw. Nowe Miasto. W drugiej połowie XIV wieku ukończono budowę zamku, kościoła parafialnego, ratusza, klasztoru augustianów, fosy miejskiej, murów obronnych, składów towarowych oraz wodociągu i kanalizacji.

Reszel szybko stał się jednym z najważniejszych miast Warmii. W XV wieku ustępował zamożnością jedynie Braniewu. W 1772 roku liczył 2838 mieszkańców i był trzecim co do wielkości miastem Warmii.

3. Reszel w państwie pruskim i niemieckim

Po rozbiorach Reszel znalazł się w granicach państwa pruskiego, co zapoczątkowało stopniowy upadek miasta. Do osłabienia jego pozycji gospodarczej przyczyniły się pożary z lat 1806–1807, przemarsze wojsk, głód oraz epidemie.

Przez cały XIX wiek Reszel pozostawał z dala od głównych szlaków komunikacyjnych. Szosa do Mrągowa z 1844 roku oraz magistrala kolejowa Giżycko–Kętrzyn–Królewiec nie poprawiły znacząco jego sytuacji. Dodatkowo droga Królewiec–Warszawa z 1890 roku ominęła miasto. Dopiero uruchomienie w 1908 roku linii kolejowej Orneta – Lidzbark Warmiński – Bisztynek – Sątopy – Reszel – Kętrzyn przyczyniło się do wzrostu liczby mieszkańców z 3774 w 1890 roku do 5058 w 1938 roku.

4. Reszel w Polsce

II wojna światowa nie spowodowała w Reszlu większych zniszczeń. Po 1945 roku odbudowano infrastrukturę techniczną, a następnie ją modernizowano. Liczba mieszkańców wzrosła z około 800 osób po wojnie do ponad 5500 w 1989 roku. Maksimum osiągnięto w 1997 roku (5585 mieszkańców), po czym rozpoczął się spadek do 4006 mieszkańców w 2024 roku.

Przez Reszel przebiegają drogi wojewódzkie łączące miasto z Kętrzynem, Mrągowem, Biskupcem, Jezioranami i Korszami. Są one jednak wąskie i kręte, przez co nie sprzyjają intensywnemu transportowi. Ogranicza to zainteresowanie inwestorów. Budowa drogi ekspresowej w kierunku Olsztyna i Ełku zwiększa atrakcyjność miejscowości położonych przy tej trasie, takich jak Barczewo czy Biskupiec, podczas gdy Reszel pozostaje poza głównymi korytarzami transportowymi.

5. Zakończenie

Najbardziej dynamiczny rozwój Reszla przypadał na okres Księstwa Warmińskiego (do 1772 roku), kiedy miasto korzystało z dogodnego położenia na szlaku komunikacyjnym ze wschodu na zachód. W okresie pruskim i niemieckim znaczenie miasta osłabło wskutek zmian przebiegu głównych tras. Po II wojnie światowej Reszel nadal znajduje się poza najważniejszymi drogami szybkiego ruchu, co utrudnia jego rozwój.

Znaczenie dostępności komunikacyjnej dla rozwoju miast potwierdzają badania przedstawione w artykule „Rozwój miast w Polsce a ich położenie względem autostrad i dróg ekspresowych”. Wyniki badań prof. Przemysława Śleszyńskiego wskazują na pozytywny wpływ położenia przy głównych szlakach komunikacyjnych na poziom rozwoju miast oraz pogłębianie się różnic między miastami aglomeracyjnymi i peryferyjnymi.

Literatura

• Polska. Mapa samochodowa, 1:650 000, Compass, 2026.
• P. Śleszyński, The development of cities in Poland and their locations in relation to motorways and expressways. Rozwój miast w Polsce a ich położenie względem autostrad i dróg ekspresowych, Przegląd Geograficzny, 2021, vol. 93, iss. 2, s. 233–248.
• Reszel. 680 lat historii miasta, red. G. Białuński, R. Klimek, Towarzystwo Miłośników Reszla i Okolic, Reszel 2018.
• T. Rawa, Reszel 1337–2017, Urząd Gminy Reszel, 2017.

opublikowano: 2026-07-08, © Tadeusz Rawa,

60